Kritische vriend
Wat is een kritische vriend?
De voorzieningen van het intersectoraal lerend netwerk Reflec werken aan kwaliteit van zorg vanuit een gedeelde visie. In deze benadering staat kwaliteit centraal als een dynamisch proces van leren, reflecteren en bijsturen. De kritische vriend is één van de kernconcepten die binnen dit kader werd ontwikkeld.
Een kritische vriend is een reflectiepartner. Het is iemand die het mandaat krijgt om kritische vragen te stellen, hiaten bloot te leggen, ontwikkelingskansen te onderzoeken en uit te lichten wat al goed gaat. Een kritische vriend heeft een kritische, maar steeds waarderend onderzoekende functie. Deze kan worden ingeschakeld op micro- (team), meso- (organisatie) of macroniveau (maatschappij).
Verder is een kritische vriend een vriend van het team, de afdeling of de organisatie maar neemt niet rechtstreeks deel aan diens dagelijkse werking. Hij of zij is voldoende vertrouwd met de context, het zorglandschap en/of het thema. De kritische vriend geniet het vertrouwen van de betrokken actoren en krijgt expliciet het mandaat om constructief kritisch te zijn.
Waarom werken met kritische vrienden?
Werken met kritische vrienden creëert ruimte voor diepgaande reflectie en leren, doordat het gesprek verschuift van verantwoording naar betekenisgeving. Omdat de kritische vriend niet vanuit een extern normenkader werkt en geen beoordelende positie inneemt, ontstaat er een veilige context waarin teams en organisaties hun eigen werking kritisch kunnen onderzoeken. De focus ligt niet op het al dan niet voldoen aan normen, maar op het begrijpen van hoe keuzes tot stand komen, waar spanningen zich voordoen en hoe men hiermee omgaat. Deze manier van werken ondersteunt organisaties om hun (kwaliteits)beleid niet alleen te ontwikkelen, maar ook expliciet te maken, te verdiepen en te evolueren.
Wat zijn succescriteria voor het werken met een kritische vriend?
Een kwaliteitsvolle inzet van een kritische vriend veronderstelt een aantal essentiële kenmerken.
- De kritische vriend is voldoende vertrouwd met het thema, het zorglandschap en/of de context waarin hij of zij wordt ingezet, zonder deel uit te maken van de directe werking.
- Daarnaast geniet de kritische vriend het vertrouwen van de betrokken actoren en krijgt hij of zij een duidelijk mandaat om constructief kritisch te zijn. In alle veiligheid kunnen spreken, is hierbij cruciaal.
- Even belangrijk is de houding die de kritische vriend aanneemt. Deze is waarderend, nieuwsgierig en respectvol, onderzoekend en gericht op het faciliteren van leren en ontwikkeling. De kritische vriend stelt open, relevante en verdiepende vragen die bijdragen aan het zichtbaar maken van blinde vlekken, impliciete aannames en onderliggende spanningen. Hij heeft de kracht om zowel het negatieve als het positieve te benoemen en ziet ontwikkelingskansen. Hij focust niet alleen op verbeterpunten, maar benoemt wat goed loopt
- Een kritische vriend helpt een groep om tot nieuwe inzichten te komen, maar laat het eigenaarschap van het gesprek bij het team of de deelnemers.
- Een kritische vriend vertrekt niet vanuit een persoonlijk normenkader. De kritische vriend start vanuit de visie, waarden en ambities van de organisatie en onderzoekt samen met betrokkenen hoe deze zich vertalen in de praktijk (inhoudelijk en procesmatig). Hij komt binnen met een brede blik, zonder gebruik te maken van vooraf vastgelegde checklists of standaarden.
- Een kritische vriend is iemand die verbindend communiceert en dialoog stimuleert. Hij is scherpzinnig en kritisch, zonder controlerend of beoordelend over te komen.
Wat zijn de randvoorwaarden voor het werken met een kritische vriend?
Een belangrijke randvoorwaarde voor het werken met een kritische vriend ligt in een doordachte keuze van deze kritische vriend. Het proces van kiezen verdient expliciete aandacht, waarbij veiligheid en vertrouwen centraal staan. De gesprekscontext moet te allen tijde veilig zijn. Dit houdt in dat de deelnemers weten wat de opdracht van de kritische vriend is. Er is duidelijkheid over de rol van de kritische vriend. Er is vertrouwen dat de kritische vragen bedoeld zijn om te leren en niet om te beoordelen. De groep voelt zich vrij om ervaringen, twijfels en moeilijke situaties te delen.
De kritische vriend kan zowel intern als extern worden gekozen, op voorwaarde dat er een goed evenwicht is tussen afstand en nabijheid tot de werking. De kritische vriend kent de context voldoende om het gesprek te begrijpen, maar tegelijk staat hij of zij voldoende op afstand om onafhankelijk te kunnen kijken. De persoon is niet zodanig betrokken bij het onderwerp dat hij eigen standpunten of belangen wil verdedigen. In functie van het doel kan er gekozen worden om met een duo te werken, bijvoorbeeld door procesmatige en inhoudelijke expertise te combineren, of door een interne en externe blik samen te brengen.
Bij deze keuze is het essentieel om stil te staan bij mogelijke hiërarchische verhoudingen en de impact daarvan op openheid in het proces. Het is daarbij van belang dat de kritische vriend geen rechtstreeks belang heeft bij de uitkomsten en voldoende onafhankelijk kan handelen.
Daarnaast vraagt de rol een specifieke houding en vaardigheden. Het gaat om iemand die vertrouwd is met het voeren van reflectieve dialoog, die vragen durft stellen, ook wanneer deze tegen de stroom ingaan, en die niet te snel meegaat in dominante perspectieven. De kritische vriend beschikt idealiter over: een scherpe en kritische geest, luistervaardigheid, nieuwsgierigheid, openheid, een waarderende grondhouding, verbindende communicatieve vaardigheden en het vermogen om door te vragen zonder te veroordelen.
Niet alleen de keuze van de kritische vriend is bepalend, ook de houding van het ontvangend team, afdeling of organisatie is cruciaal. Dit veronderstelt een open en transparante ingesteldheid, waarbij informatie gedeeld wordt en ruimte is voor kwetsbaarheid. Het mandaat en de verwachtingen ten aanzien van de kritische vriend worden expliciet gemaakt, en er wordt voldoende tijd voorzien voor voorbereiding en inwerking.
Op welke manier vindt het concept van de kritische vriend aansluiting bij het kwaliteitsdecreet en het organisatiebreed toezicht?
Kritische vrienden bieden organisaties concrete handvatten om hun kwaliteitswerking niet alleen vorm te geven, maar ook inzichtelijk en bespreekbaar te maken binnen een kader van organisatiebreed toezicht dat focust op samenhang, transparantie en maturiteit.